Het kan ook anders: denk eens lateraal.

oktopusWaar of niet waar: Er is een plaats op aarde waar de wind altijd uit het noorden waait. Als je gewoon logisch nadenkt, zul je waarschijnlijk zeggen dat het niet kan en dus niet waar is. Heel misschien, als je creatief denkt, bedenk je een oplossing en is de stelling dus waar. En achteraf is die oplossing logisch: het gaat om anders kijken en dat noemen we lateraal denken.

Isaäk Mol

Want een plaats op aarde waar de wind altijd en immer uit het noorden komt is natuurlijk de Zuidpool. Van dit soort breinbrekers bestaan er veel. Ken je dat beroemde sterrenrestaurant Van Gogh, met zijn exquise lunches? Op een dag werden ineens alle lunchgasten ziek, terwijl met het eten (en drinken) niets mis bleek te zijn. Hoe kwam dat dan? Je logische brein zal de mogelijkheden om ziek te worden af gaan en tot niets komen. Je creatieve brein zoekt een andere invalshoek en denkt met een bochtje. Wat heeft het met de gasten of het restaurant te maken? En je hebt even later een flitsend inzicht: Van Gogh is een restaurant op een (cruise)schip, dat na deze lunch in een zware storm verzeilde. Zeeziekte dus!

Bedenk iets nieuws.  Denk lateraal. Denk met een bochtje
Bij traditioneel denken ga je uit van bestaande kennis en daar voeg je nieuwe kennis aan toe. Je neemt een probleem als beginpunt, de oplossing als eindpunt en daartussen een min of meer rechte lijn. Als er op deze lijn een onmogelijkheid opdoemt, dan stop je met deze oplossingsweg en dan ga je op zoek naar een andere, ook weer rechte lijn. Daarmee herhaal en verdiep je wat je al eerder hebt gedaan. Met deze denkmethode gooi je op basis van één lastigheid een hele oplossingsrichting weg, waar waarschijnlijk allerlei bruikbare elementen in zitten. Zonde!

Omdraaien
Een lateraal denkproces draait het om en gaat juist op zoek naar rariteiten of onmogelijkheden. ‘Denk nu eens dat het wel zou kunnen! Wat dan?’ Daarmee laten we allerlei nieuwe en onverwachte invalshoeken toe. Nieuwe richtingen ontstaan door het inzetten van creativiteit en verbeelding. Succesvolle voetbalteams, organisaties of beroemdheden als Einstein: creativiteit maakt het verschil. De grondlegger van het laterale denken is Edward de Bono (1933).

Loop je vast? Stel een andere vraag.
Ongemerkt stellen we onze vragen vrijwel altijd in de modus van probleem -> oplossing. Een buitengewoon eenvoudige creatieve denktechniek is ‘de vraag veranderen’.

Een aantal voorbeelden van normale vraagstukken, die je ook zou kunnen hebben:

  • We hebben te weinig tijd voor het team. Hoe zorgen we dat we meer tijd krijgen?
  • Niet iedereen in het team is even actief. Wat kunnen we afspreken om dit te verbeteren?
  • Nu in korte tijd een tweede reorganisatie volgt, is er grote onrust in de organisatie.  Hoe kunnen we deze temperen?

Kijk eens goed naar deze vraagstukken. Herken je een manier van denken in de vraag en ook de ‘logische’ oplossingsrichting? We hebben te weinig; hoe krijgen we meer? Er is ongelijkheid; hoe maken we het meer gelijk? Er is iets ongewenst; hoe minimaliseren we dat?

Het kan ook anders.  Laat je verbeelding spreken. Bedenk een heel andere vraag en als je dat leest voel je de andere oplossingen al naar je toekomen.

  • We hebben te weinig tijd voor ons team. Wie of wat is de grootste tijd vretende concurrent? (Je ziet op basis van deze vraag met enige verbeelding mogelijke verbindingen ontstaan met andere activiteiten). Of: hoe kunnen we veel meer mensen betrekken bij teamactiviteiten?
  • Niet iedereen in het team is even actief. Hoe kunnen we in ons team zoveel verschillen krijgen in aanpak, inzet en samenwerking?  (De techniek van omgekeerd denken levert een ideeënrijkdom op van waaruit je het probleem anders zult gaan oplossen). Of: Hoe zou Ajaxcoach Frank de Boer ons team aanpakken? (Hier zet je alles in een andere setting waardoor je nieuwe invalshoeken op zowel probleem als oplossing krijgt).
  • Nu in korte tijd een tweede reorganisatie volgt, is er grote onrust ontstaan in de organisatie. Wat heerlijk die onrust! Hoe kunnen we die nog groter maken? Hoe kunnen we die energie gebruiken om te veranderen? (Het uitgangspunt dat in onrust ook goede dingen zitten geeft een heel andere kijk op de zaak). Of: Als NRC-Next een aparte bijlage over onze organisatie zou maken, wat zou er dan allemaal in staan?

 Laterale denktechnieken
Stel ‘andere vragen ’. Je ziet in de drie voorbeelden creatieve denktechnieken die gemakkelijk in de praktijk toepasbaar zijn:

  • Draai het om, pak een andere kant  van het probleem dan de meest voor de hand liggende
  • Vergroot het uit
  • Zet het probleem in een andere setting / kruisbestuiving vanuit een andere expertise of blik (Ajax)
  • Gebruik een analogie of zet een ‘superheld’ in (Frank de Boer)
  • Kijk eens met de scherpe blik van een journalist. (NRC-Next).

Nog een paar simpele laterale vragen die nieuwe kanten kunnen belichten van een probleem:

  • wat gebeurt er als we niets doen? (0-optie)
  • voor welk probleem is dit eigenlijk een oplossing?
  • hoe kunnen we dit probleem volledig laten escaleren?
  • wat kunnen jullie doen om een nog groter conflict met elkaar te krijgen?
  • hoe kunnen we dit probleem twee keer zo groot maken?

Herkent  je de overeenkomst in de vragen?

Een van de grootste krachten van Albert Einstein was dat hij de techniek  van het vragen stellen als geen ander beheerste. Hij vond zichzelf niet zozeer superslim, maar wel extreem nieuwsgierig, net als een kind. Deze uitspraken van hem ken je vast ook wel: ‘Wie nog nooit een fout heeft gemaakt, heeft nooit iets nieuws geprobeerd’. En: ‘Logica brengt je van A naar B, fantasie brengt je overal’.

Nog meer creatieve tools die altijd van pas komen
Heb je je fantasie al een beetje laten gaan? Dan bent je nu klaar voor een tandje meer.

Maxi Brainstorm
Die ken ik, denk je. Maar dit is een turbo-variant: we hebben een probleem. We zetten jou en twee collega’s bij elkaar en je moet  binnen 15 minuten minimaal 25 verschillende mogelijke oplossingen opschrijven.

De crux zit ‘m in dat aantal. De eerste vijf of tien oplossingen zijn traditioneel, niet creatief en liggen voor de hand. Pas als je niets meer weet te bedenken en je door ‘de weerstand heen’  toch door gaat en er nog meer uit weet te persen, dan komen de meest absurdistische ideeën naar voren. En die willen we juist graag hebben, want daar zit vernieuwing.

Associatie
Deze vorm kost wat meer tijd en het duurt soms even voordat het op gang komt, maar als het loopt is hij uitermate hilarisch en effectief: associeer op een volstrekt willekeurig iets. Pak een (woorden)boek of krant en prik blind een woord. Of kies een huishoudelijk apparaat, dat je het minst aan het probleem doet denken, bijvoorbeeld een staafmixer. Welke associaties kun je maken op deze staafmixer, gegeven onze probleemstelling dat ‘niet iedereen in het team even actief is’.

Ook hier geldt:  More is more! Het werkt pas bij veel associaties (>50?). Zoek de leukste er uit. Een eerste associatie is misschien wel ‘verschillende snelheden’, ‘verschillende opzetstukken’ en een latere dat het ‘alles tot een puree maakt waarin de onderdelen niet meer zichtbaar zijn’.

De superheld
Een van mijn favorieten.  Je kunt deze goed inzetten tijdens een vergadering of korte brainstorm als je even niet verder komt. Neem een bekend persoon (of een stripfiguur) in gedachten. Bedenk en beschrijf de karakteristieke eigenschappen en aanpak van de ‘superheld’.  Nu wordt het leuk: want hoe zou deze superheld ons probleem aanpakken?

Pipi Langkous (jeugdheldin)
Pipi is rebels en ondeugend, gaat voortdurend tegen de regels in, is naïef en denkt nooit na over gevolgen, kiest nooit de veilige weg en is bovendien heel sterk. Haar aanpak is van alles veel, simpel, tegendraads, gericht tegen de gevestigde orde en  uitgesproken brutaal.

Wat zou Pipi doen als we haar inhuren om met de onrust van een reorganisatie te dealen? Pipi zou op maandagmorgen het hele kantoor op stelten zetten en de directeur vastbinden aan het koffieapparaat.

Madonna (popidool)
Madonna toont zich vrouwelijk, extravert en gaat haar eigen weg. Ze zoekt de grenzen op, maar is ook perfectionistisch en voortdurend vernieuwend. Ze zet  altijd de nieuwste trends, lijkt grootschaligheid tot een nieuwe level te verheffen, werkt multimediaal, voor een wereldpubliek en weet op een handige manier andere trendsetters aan zich te verbinden.

Wat zou Madonna  doen met deze reorganisatie? Stel je het eens voor.

Madonna zou er een waar reorganisatiespektakel van maken! Ze zou een hype creëren waar iedereen bij zou willen horen.

Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg
Waar was creatief denken ook al weer een oplossing voor?

Verbeelding maakt nieuwe oplossingen mogelijk. Als je telkens hetzelfde probleem tegenkomst, zal je waarschijnlijk (varianten van) dezelfde oplossingsstrategie gevolgd hebben, met steeds niet het gewenste resultaat. Bij dat soort problemen, maar ook bij vele andere, levert creativiteit iets nieuws en iets anders op. Verrassend, opvallend.

De methodiek van het lateraal denken past in de tweede fase van een creatief proces:

  1. startfase – de geest klaar maken voor creatief denken
  2. divergerende fase – zoveel mogelijk ideeën verzamelen
  3. convergerende fase – de beste ideeën concreet toepasbaar maken tot één realiseerbare.

Isaäk Mol is samen met Jolanda Kirpensteijn eigenaar van het bureau Komeet – Training en Coaching voor Changemakers.

Zie www.komeet.pro.